Giriş
Uluslararası lojistik, ülkeler arasında gerçekleşen mal akışının planlanması, uygulanması, öngörülmesi ve kontrolü gibi süreçleri kapsayan çok yönlü bir faaliyet alanıdır[1] . Küresel ticarette etkin olmak isteyen ülkeler arasındaki rekabetin artması ve yeni ticaret koridorları ile rotalar oluşturma çabası, ülkelerin liman altyapılarına yönelik yatırımları stratejik bir zorunluluk hâline getirmektedir. Bu nedenle limanlar, bölgesel ticaret koridorlarında kilit bir aktör ve aynı zamanda bölgesel dengeleri şekillendiren politik araçlar olarak önemli bir rol üstlenmektedir.
Günümüzde ABD ile Çin arasındaki artan ticari geriliminin getirdiği tarife savaşları küresel tedarik zincirlerinin coğrafi yönelimlerini ve aktarma merkezlerini yeniden şekillendirmektedir. Bu rekabet ortamını analiz etmek, yalnızca iki ülkenin ekonomi politikalarını değil, aynı zamanda bu politikaların belirlediği ana ticaret rotalarını ve stratejik liman noktalarını incelemeyi gerektirmektedir. İşte tam bu noktada, Güney Kore’deki Busan Limanı hem Pasifik ticaretinin kritik aktarıcısı hem de ABD ile Çin arasında giderek önem kazanan alternatif bir lojistik merkez olarak öne çıkmaktadır.
İlk olarak Busan Limanı’nın ticari boyutunu incelemek ekonomi-politik ilişkilerin nicel bağlamda şekillenmesini anlamak açısından kıymetlidir. Nitekim burası, dünyanın en yoğun beşinci konteyner limanı olmasının yanı sıra, Kuzeydoğu Asya’nın en büyük limanlarından birisidir. Son yıllardaki gelişimiyle dikkat çeken Busan Limanı hem ekonomik hem de jeopolitik açılardan taşıdığı bu çok boyutlu işlevler sayesinde kritik öneme sahiptir. Bu işlevler başlıca iki perspektiften incelenebilir. Birincisi, ticaret güzergâhlarının öneminin vurgulandığı ekonomik perspektif, ikincisi ise uluslararası güvenlik boyutunun öne çıktığı jeopolitik perspektif olarak ön plana çıkmaktadır. Ekonomik açıdan değerlendirildiğinde, liman; kara bağlantısı olmayan Güney Kore’nin dış ticaret hacminin önemli bir bölümünü üstlenmekte, Çin, Japonya ve ABD arasında uzanan deniz ticaret hatlarında kritik bir rol oynamaktadır. Güney Kore Okyanuslar ve Balıkçılık Bakanlığı’na göre, Busan Limanı günümüzde ülkenin konteyner yüklerinin yüzde 76,8’ini elleçlenmekte olup, bu durum limana yalnızca ulusal ölçekte değil, aynı zamanda Kuzeydoğu Asya’da bir aktarma (transshipment) merkezi olarak da stratejik bir önem kazandırmaktadır. Bu bağlamda, aktarma merkezi, farklı taşıma araçları arasında yüklerin transfer edildiği, yüklerin kısa süreliğine bekletilip yeniden yönlendirildiği lojistik tesislerdir. İşlevsel bakımdan ise lojistik ağın verimli çalışmasını sağlamak, yükleri güzergâhlara göre ayırmak ve taşıma araçları arasında hızlı transfer gerçekleştirmektir. Busan‘ın kazandığı bu nitelik, onu Çin’in Şangay ve Ningbo gibi dev limanlarıyla rekabet edebilir bir konuma getirmiştir.
Jeopolitik açıdan ise Busan Limanı, ABD–Güney Kore ittifakı kapsamında lojistik destek ve deniz ulaştırma altyapısı bakımından stratejik bir öneme sahiptir. Liman, Kuzey Kore kaynaklı güvenlik riskleri karşısında Güney Kore’nin askerî ve sivil tedarik zincirlerinin sürekliliğini sağlayan bir merkez olarak görülmektedir. Çin açısından bakıldığında, Busan Limanı doğrudan bir tehdit söylemiyle gündeme gelmese de, Güney Kore’nin ABD merkezli güvenlik mimarisi içinde yer alan liman altyapısının güçlenmesi, Çin tarafından bölgesel denge bağlamında dikkatle izlenmektedir. Bu çerçevede Busan Limanı, Çin’in Kuşak ve Yol Girişimi kapsamında geliştirdiği liman ağlarına alternatif bir merkez olarak dolaylı bir jeopolitik rekabet unsuru hâline gelmektedir. Busan Limanı da Güney Kore’nin bu noktada adeta kalbi olarak yer almakta ve kritik değer taşımaktadır. Bu çalışma Busan Limanı’nın “Asya’nın lojistik kalbi” olarak anılmasının ardındaki stratejik dinamikleri ve gelişimini incelemeyi amaçlamaktadır. Bu doğrultuda, “Busan Limanı’nı Asya’nın lojistik kalbi hâline getiren tarihsel, coğrafi ve stratejik faktörler nelerdir?” sorusuna yanıt aranacaktır.
Kavramsal Çerçeve
Busan Limanı, Kore Yarımadası’nın güneydoğu ucunda konumlanır. Japonya’nın Kyushu adasına ve Çin’in doğu kıyılarına olan coğrafi yakınlığı, onu Doğu Asya deniz ticaret ağlarının merkezî bir noktasına yerleştirir. Bu avantajlı konum, tarihsel süreçte limanın Güney Kore’nin dış ticaretindeki ana kapısı haline gelmesinde belirleyici olmuştur. Bugün ise Busan, sahip olduğu ileri altyapı ve konumu sayesinde ana deniz rotalarındaki konteyner trafiğini kendine çeken ve bir “mega liman” statüsüne ulaşmıştır.
Mega liman (mega-port) kavramı, dünya deniz taşımacılığında çok büyük hacimde konteyner ve kargo elleçleyebilen, gelişmiş altyapı, derin su rıhtımları ve entegre lojistik bağlantıları ile küresel ticaret ağında merkezi bir rol oynayan liman anlamına gelmektedir. “Kargo elleçleme” ise İngilizcede “Handling” şeklinde geçen bu terim, gemilerde taşınan yüklerin niteliğinin değişmeden A noktasından B noktasına taşınması, yüklenmesi, boşaltılması, karıştırılıp havalandırılması veya tamir edilmesi gibi hizmetlerin tamamına denir. Uluslararası deniz sularında hareket eden kargo ve yüklerin verimli bir şekilde, hasar görmeden taşınabilmesi elleçleme hizmeti sayesinde mümkün olur. Busan’ın entegre lojistik açısından en büyük avantajı, stratejik coğrafi konumundan gelir. Liman, kuzeydoğu Çin, Japonya ve Rusya’nın kesiştiği noktada, aynı zamanda Avrupa ve Amerika’ya uzanan ana deniz ulaşım koridorunun üzerinde yer almaktadır.
Bu yoğun kavram haritasından sonra, limanın hangi tür ürünleri taşıdığına bakmak, onun gelişmişliğini anlamak açısından önemlidir. Liman’ın ihracatında elektronik, otomotiv, seramik, kâğıt, kimya, metal, gemi inşası ve yüksek teknoloji gibi endüstriler ön plana çıkmaktadır. Güney Kore’nin teknoloji ve Ar-Ge alanındaki hızlı ilerleyişi, limanın küresel ticaretteki stratejik değerini sadece korumakla kalmayıp, giderek artırmaktadır. Limanın bir mega liman olarak konumunu pekiştiren de bu sürekli ve yüksek katma değerli ürün akışıdır. Modern altyapı yatırımları ve ileri lojistik teknolojileri sayesinde Busan Limanı, Güney Kore sanayisinin küresel tedarik zincirlerine entegrasyonunda kritik bir rol üstlenmektedir. Limanda kullanılan tam otomatik konteyner terminalleri, 5G destekli uzaktan kontrollü vinç sistemleri, otonom yönlendirmeli araçlar (AGV) ve akıllı terminal işletim sistemleri, operasyonların hızını ve verimliliğini önemli ölçüde artırmaktadır. Bu teknolojiler, özellikle elektronik ve yüksek katma değerli ürünlerin güvenli ve zamanında taşınmasını mümkün kılarken, Busan Limanı’nı Asya-Pasifik bölgesinde rekabetçi bir akıllı liman (smart port) konumuna taşımaktadır. Limanın kendi resmî kurumları ve sektör raporları da bu dijital ve otomasyon temelli dönüşümün, Busan’ın uluslararası lojistik ağlardaki merkezî konumunu güçlendirdiğini ortaya koymaktadır. İşte bu akıllı liman özellikleri sayesinde, Busan’ın etkinliği sadece ticaret hacmini artırmakla kalmaz; aynı zamanda Güney Kore’nin bölgesel ve küresel ekonomik ağlara yapısal olarak eklenmesini de hızlandırmaktadır.[2]
Busan Limanı’nın bu konuma gelişi, tarihsel bir birikimin sonucudur. Ulusal bir liman olmaktan çıkıp küresel bir lojistik merkeze dönüşmesinin ardında yatan başlıca gelişim aşamaları şunlardır:
Fotoğraf 1:Busan Limanı Tarihsel Dönüşümü (1876-1990)
Kaynak: Busan Port Authorty, ve Insight Into Busan Port
Busan Limanı, 1876’da açıldıktan sonra bölgesel ticaret ve ulaşım için önemli bir merkez olarak büyümeye başlamıştır. Limanın bu önemini anlamak için gelişimindeki bazı kritik aşamalara değinmek gerekir. Soğuk Savaş’ın Doğu Asya’daki en yoğun hissedildiği bölgelerden olan Kore Yarımadası’nda, 1950’lerdeki Kore Savaşı sırasında liman, askerî malzeme ve yardım sevkiyatları için hayati bir önem kazanmıştır. Bu dönemde hem insan hem de mal akışının sağlandığı kilit bir kavşak noktası hâline gelmiştir. Bir diğer kritik aşama, 1970’lerde başlayan liman genişletme hamleleridir. 1978’de Jaseong ve Je-gye rıhtımlarının hizmete girmesi, kapasitede önemli bir artış sağlamıştır. Bu dönem, limanın konteynerleşme sürecine girişinin ve modern liman terminallerinin temellerinin atıldığı dönemdir. Tüm bu yatırımlar, Busan’ın orta ölçekli bir limandan büyük ölçekli bir ulusal limana dönüşümünü işaret etmektedir.
1990’lı yıllar, limana yönelik büyük yatırımların ve dönüşümün yaşandığı bir dönem olmuştur. Busan Limanı, bu süreçte yeni rıhtımlar (örneğin 1998’de açılan Gamcheon çok amaçlı rıhtımı) devreye alarak altyapısını güçlendirmiş, aynı zamanda verimliliği artıran modern işletme ve bilgi sistemlerine geçiş yapmıştır. Bu adımlar, Busan’ın küresel bir mega liman olma yolundaki zeminini sağlamlaştırmıştır. Bu dönem Busan Limanı’nın uluslararası konteyner taşımacılığında olmasını sağlayan teknolojik ve altyapısal ve AR-GE çalışmalarını arttırmasıyla dünya çapında ve ticaret akışlarında aşağıdaki resimde görüldüğü gibi önemli bir lojistik merkez olarak konumlandığı gözlemlenmektedir. 2008-2019 yılında ise eski iskelenin uluslararası deniz turizminin merkezi haline gelme çabasının ön plana çıktığı ve aynı dönem uluslararası yolcu terminalinin inşaatının faaliyete başladığı yıllardır.
Busan Limanı’nın Güney Kore Lojistiğindeki Rolü: Lojistik Merkez Olma Çabası
Güney Kore için Busan Liman’nı yüksek katma değerli iş modellerini teşvik etmek, liman dağıtım parkı geliştirmek ve dünya standarlarında taşımacılık yapmayı hedefleyecek; örneğin, pet şişelerden güvenlik yelekleri tasarlama gibi doğayı korumaya yönelik adımları ile lojistik merkez olma çabasını perçinleyecek pek çok girişimi mevcuttur.
Harita 1: Busan Limanı’nın Rekabet Gücü
Kaynak: Busan Port Authorty Handbook, p,7 2025
Harita I’de Busan Limanı’n 150’den fazla ülkeye ve 500’den fazla limana bağlanan deniz taşımacılık hattına uzandığı görülmektedir. Bu perspektiften bakıldığında Amerika’dan Asya’ya, Avrupa’ya tüm kıtalar ile bağlantısı olduğunu ve lojistik ağlarını güçlendirdiği anlaşılmaktadır. Bu harita, Busan Limanı’nın lojistik merkez olma potansiyelini güçlendirdiği ve lojistik için önemli bir kavram olan ‘Dinamik’ kavramını ne denli etkili kullandığını ve Güney Kore’nin Busan Limanı’nın lojistik merkez olması için küresel rekabette aktif rol almak için yatırımlarını ve çalışmalarını arttırmaya devam ettiği gözlemlenmektedir.
Aşağıdaki liste dünyadaki en büyük transshipment (aktarma) limanlarını göstermektedir. Busan’ın Asya-Pasifik bölgesinde kritik bir lojistik merkez olduğu grafikte yer almaktadır.
Grafik 1: Dünya Transit Liman Sıralaması (Hacim Miktarı-Bin)
Kaynak: Busan Port Authorty
Busan Limanı, dünya transit liman sıralaması içerisinde 13 bin transit hacim miktarı ile 2. sıradadır. İlk sırada 37 bin transit hacim miktarı ile Singapur bulunmaktadır. Busan Limanı ile Singapur Limanı arasında ciddi bir fark olmasında karşın Tanjung Pelepas Limanı ile Busan Limanı arasında oldukça sınırlı bir fark vardır. Busan Limanı kendinden sonraki liman ile transit hacim miktarı açısından kıyasıya bir rekabet hali içerisindedir:
Grafik 2: Asya Düzenli Konteyner Hat Sayısı
Kaynak: Busan Port Authorty
500 limanla bağlantılı bir ağ sayesinde yıllık 13,5 milyon TEU (TEU, 20 feet (6,1 metre) uzunluğunda bir standart konteyneri temsil eder) aktarma yükünü işleten liman olma özelliğine sahiptir. Bu grafikten yola çıkarak Busan’ın sadece bir yük limanı değil aynı zamanda küresel ölçekte bir aktarma merkezi olduğu anlaşılmaktadır. Dünya’daki konteynır hareketinin önemli bir kısmı Busan’da gemiden gemiye aktarımları gerçekleşmektedir.
Harita 2: 2024 Yılında Arktik Bölgesi İçin Güney Kore Rolü
Kaynak: High North News
Yukarıdaki haritada Çin, Güney Kore, Japonya ve Rusya konumlandırılmıştır. Arktik bölgesi için önemli bir ticaret koridoru ve ülkelerin stratejik konumları dikkat çekmektedir. Rusya, Arktik Bölgesinden gelen yoğun gemi tarafiğinin Busan Limanı’ndan da geçerek lojistik merkez kozunu daha da güçlendirmektedir. Haritada Doğu Asya’nın lojistik faaliyetlerinin gerçekleşmesiyle düğümlenen kilit bir nokta olduğu anlaşılmaktadır. Arktik ticaret hatlarının Güney Kore üzerinden küresel rekabette önemli aktör olan ve ticaret savaşlarının yaşandığı ülke olan Çin’e ve pasifik bölgesine bağlanmaktadır. Bu doğrultuda ülkelerarası değişen politika ve ekonomik yaptırımları da ele aldığımız da Busan Limanında oluşan değerin önemi görülmektedir.
Sonuç
Güney Kore ve Doğu Asya ticaret sistemi açısından stratejik bir konuma sahip olan Busan Limanı’nın önemi, bu çalışma kapsamında yapılan analizler sonucunda ortaya koyulmuştur. Orijinal işlevine kargo ve yolcu iskelesi deneyimi ile başlanan liman, savaş zamanında askeri ve insani yardımların kullanımından pek çok iş imkânı ve istihdamın sağlandığı bir role bürünmüştür. Günümüzde ise limanın mevcut işlevi, kurvaziyer turizminden ülke konteynır taşımacılığındaki baskın payı ve Asya içi aktarma (transshipment) hatları üzerindeki merkezi rolü halini alınmıştır. Haritalar aracılığıyla Busan Limanı’nın Kuzeydoğu Asya deniz ticaret yolları üzerindeki konumsal avantajı desteklenmiş; grafikler ile limanın ulusal ticaret hacmi içindeki ağırlığı gösterilmiştir. Çalışmada elde edilen bulgular, Busan Limanı’nın yalnızca Güney Kore için değil, Asya Pasifik bölgesel ticareti açısından da kritik bir lojistik merkez olduğunu ortaya koymaktadır.
[1] Miroslaw Antonowicz ve Adam Araszkiewicz, “The Role of the Port of Busan in South Korea International Logistics”, Annales Universitatis Mariae Curie-Skłodowska, sectio H – Oeconomia, (49)3, p.7, 2015
[2] A.g.e.,pp:11-12
