5 Haziran’da Almanya Başbakanı Friedrich Merz’in Washington’da ABD Başkanı Donald Trump ile gerçekleştirdiği görüşme, öncesinde taşıdığı belirsizliklere rağmen Almanya açısından başarılı geçti. Trump görüşmenin sonunda Merz’in Almanya’ya yaptığı daveti kabul etti.

Son aylarda transatlantik ilişkilerdeki gerilim dikkat çekiciydi. ABD Başkan Yardımcısı J.D. Vance’in Münih Güvenlik Konferansı’ndaki açıklamaları, özellikle Almanya’daki ifade özgürlüğünün tehdit altında olduğunu iddia etmesi, Berlin’de soğuk duş etkisi yaratmıştı. Vance bu eleştirileri, aşırı sağcı AfD’ye yönelik iç politik uygulamalara dayandırmış, Alman Anayasayı Koruma Dairesi’nin AfD’yi “kesin olarak aşırı sağcı” ilan etmesini ABD Dışişleri Bakanı Marco Rubio ise “örtülü bir tiranlık” olarak nitelendirmişti. Almanya Dışişleri Bakanı Johann Wadephul bu bağlamda, transatlantik ilişkilerin “uzun zamandır olmadığı kadar sert” bir dönemden geçtiğini vurgulamıştı.

Merz’in Kişisel Diplomasi Hamlesi

Tüm belirsizlik ortamına rağmen Merz, görüşmenin seyrini belirleyecek stratejik bir tercihte bulunarak Trump’a doğrudan kişisel düzeyde yaklaşmayı tercih etti. Trump’ın liderlik tarzında ikili ilişkilerin kurumsal yapılar kadar şahsi etkileşimlerle şekillendiği bilinen bir gerçek. Merz, bu gerçeği dikkate alarak hem sembolik hem de duygusal değeri yüksek bir jestte bulundu: Trump’ın Almanya doğumlu büyükbabasına ait orijinal doğum belgesini hediye etti. Üstelik bu belge, Almanya Dışişleri Bakanlığı tarafından özgün kaligrafiyle İngilizce’ye tercüme ettirilmişti. Merz, Trump’ın Alman kökenlerine vurgu yaparak ortak kültürel mirasın transatlantik işbirliği için güçlü bir temel sunduğunu vurguladı.

Trump bu jesti yalnızca memnuniyetle karşılamakla kalmadı, aynı zamanda kamuoyu önünde Merz’i “Almanya’yı çok iyi temsil eden bir lider” olarak övdü. Bu övgü, Trump’ın Almanya siyasetinde önceki liderlerle yaşadığı gerilimler düşünüldüğünde özel bir anlam taşıyordu.

Trump, görüşmede Almanya’daki göç krizine de değindi. Açıkça Merz’i bu konuda sorumlu tutmadığını ifade eden Trump, bu sorunların kaynağında selefi Angela Merkel’in politikalarının yattığını ima etti. Her ne kadar Merkel’in ismini doğrudan anmasa da, yaptığı göndermeler, Merz ile Merkel arasında göç ve güvenlik politikaları bağlamında net bir fark gördüğünü ortaya koydu. Bu söylem, Merz’in Trump ile arasına kurumsal mesafelerden çok ideolojik yakınlık üzerinden bir köprü kurma stratejisini pekiştirdi.

Bir diğer önemli nokta ise Trump’ın enerji politikaları bağlamında yaptığı açıklamalardı. Trump, başkanlığı döneminde Almanya’ya Rus gazını taşıyacak olan Nord Stream 2 projesini “durdurduğunu” iddia etti ve bu projeye eleştirel yaklaşan Merz’i takdir etti. Özellikle eski başbakanlar Gerhard Schröder ve Angela Merkel’in bu projenin hayata geçmesi için gösterdiği siyasi çabaları dolaylı olarak eleştiren Trump, böylece Merz’in daha temkinli ve Atlantikçi çizgisini olumlu bir örnek olarak öne çıkardı. Bu bağlamda enerji politikaları üzerinden de Merz ile Merkel arasında dolaylı bir ayrışma sergilenmiş oldu.

Ayrıca Merz’in uzun yıllar BlackRock gibi küresel finans çevrelerinde etkili bir pozisyonda bulunmuş olması, Washington’daki ekonomik elitlerle arasında kurumsal değil, kişisel güvene dayalı bir ilişki zeminini de beraberinde getirmiştir.[1] Bu faktör, Almanya’nın transatlantik ilişkilerde yalnızca politik değil, finansal düzeyde de yeniden konumlanma çabası olarak okunabilir.

Güvenlik ve NATO

Merz-Trump görüşmesinin ana başlıklarından biri güvenlik politikalarıydı. ABD Başkanı Donald Trump, Almanya’nın savunma harcamalarını artırma yönündeki iradesini memnuniyetle karşıladı. Trump yönetiminin NATO üyelerine yönelik savunma harcamalarını GSYİH’nin yüzde 5’i seviyesine çıkarma yönündeki talebi, Berlin tarafından en azından söylem düzeyinde olumlu yanıt bulmuş görünüyor. Nitekim Merz hükümeti, göreve geldiği andan itibaren bu hedefe ulaşmak için kararlılık sergilemiştir. Ancak bu hedef, Almanya’nın dış politika geleneği ve güvenlik kimliği bağlamında önemli bir kırılma anlamına gelmektedir.

Almanya, II. Dünya Savaşı sonrasında yürürlüğe giren entmilitarizasyon politikaları çerçevesinde yalnızca askeri kapasite açısından değil, normatif düzeyde de “güç kullanmaktan uzak duran”, hukuka dayalı bir dış politika geliştirmiştir. Bu süreç, Almanya’nın uluslararası sistemde bir “Zivilmacht” (sivil güç) olarak tanımlanmasına yol açmıştır. Yani Almanya, askeri araçlar yerine diplomasi, hukuk, kalkınma yardımları ve çok taraflılık gibi normatif araçlara dayalı bir dış politika kimliği inşa etmeyi başarmıştır.

Bu tarihsel kimlik, 2011 yılında zorunlu askerliğin kaldırılmasıyla daha da kurumsallaşmıştır. Ancak günümüzde Almanya’da zorunlu askerliğin yeniden yürürlüğe girmesi kamuoyunda ciddi şekilde tartışılmakta; siyasal elitler tarafından yeniden militarizasyon sürecine girilmesi meşrulaştırılmaya çalışılmaktadır. Toplumun büyük kesiminde ise askerî güç kullanımı hâlâ etik bir sorun olarak görülmekte, “sert güç” kavramı ciddi çekincelerle karşılanmaktadır.

Üstelik Almanya’nın nükleer silaha sahip olmaması, jeostratejik denklemde onu her zaman ikinci derecede bir aktör konumuna itmektedir. Bu durum, özellikle Rusya gibi nükleer güce sahip aktörlerle yaşanabilecek olası bir konvansiyonel veya hibrit çatışma senaryosunda Berlin’i yapısal bir dezavantaja sürüklemektedir. Bu nedenle Almanya’nın silahlanma politikası yalnızca finansal ya da lojistik bir mesele olarak değil; aynı zamanda normatif kimliğiyle çelişen, dış politikadaki kurucu ilkelerini sorgulatan bir yönelim olarak değerlendirilmelidir.

Kısacası, Almanya’nın NATO içinde daha fazla yük üstlenmesi gerektiği yönündeki argüman anlaşılır olmakla birlikte, bu sürecin “Zivilmacht” kimliğini nasıl dönüştüreceği, dış politika değerlerinde ne tür bir kırılmaya yol açacağı ve nükleer kapasiteden yoksun bir aktör olarak hangi stratejik sınırlar içinde hareket edeceği soruları derinlemesine tartışılmadan, yalnızca dış baskılarla yönlendirilen bir güvenlik politikası sürdürülebilir görünmemektedir.

Ticaret ve Ekonomik İlişkiler

Görüşmede gündeme gelen bir diğer önemli konu ticaret politikalarıydı. Trump’ın AB’ye yönelik yeni gümrük vergisi planları masadaydı. Merz, daha önce seçim sürecinde de dile getirdiği gibi, ABD ile “sıfır gümrük” esasına dayanan yeni bir ticaret modelini savundu. Dış ticarete bağımlı bir ekonomi olan Almanya açısından bu model stratejik öneme sahip.

2024 yılı verilerine göre, 252,8 milyar avroluk ticaret hacmiyle ABD, Almanya’nın en büyük ticaret ortağı konumuna yükselerek Çin’i geride bırakmış durumda. Bu gelişme, Berlin’in Washington ile daha dengeli ve işlevsel ilişkiler kurma arayışını derinleştiriyor. Trump yönetiminin Çin’e karşı korumacı çizgisi sürse de, Almanya ile ekonomik ilişkilerde belirsizlikler devam etmekte. CDU/CSU-SPD koalisyonu bu çerçevede Kuzey Amerika ile yakın işbirliğini öncelik olarak görmekte. Merz’in Avrupa merkezli bir yaklaşımı tercih etmesi, Almanya’nın sadece ABD değil, aynı zamanda AB bütünlüğü ile çıkar temelli ilişkiler geliştirme arayışında olduğunu gösteriyor.

Kişisel Diplomasiyle Kriz Yönetimi ama Yapısal Gerilimler Sürüyor

Friedrich Merz’in Trump ile gerçekleştirdiği görüşme, şüphesiz kısa vadede olumlu diplomatik işaretler vermiştir. Trump’ın Merz’e yönelik övgüleri, Almanya’nın yeniden güçlü bir liderle temsil edildiği yönündeki algıyı güçlendirmiştir. Özellikle göç, enerji ve güvenlik politikaları gibi sembolik başlıklarda Merz’in seleflerinden ayrışması, Trump nezdinde olumlu bir profil oluşturmuştur. Kişisel diplomasiye dayalı bu yaklaşım, görüşmenin sıcak ve yapıcı geçmesini sağlamıştır.

Ancak bu olumlu tablo, Almanya’nın yapısal zorluklarını gölgelememelidir. II. Dünya Savaşı sonrası inşa edilen “Zivilmacht” kimliği, bugün yeniden militarizasyon tartışmalarıyla karşı karşıyadır. Savunma harcamalarının artırılması, zorunlu askerliğin geri getirilmesi ve nükleer silah kapasitesinin olmaması gibi konular, Almanya’nın güvenlik mimarisini stratejik olarak kırılgan hale getirmektedir. Üstelik Trump yönetiminin öngörülemez doğası ve ABD iç politikasındaki kutuplaşma, uzun vadeli istikrarlı bir transatlantik ortaklık inşa etmeyi zorlaştırmaktadır.

Ticari ilişkilerdeki ilerleme arayışı ise olumlu bir alan sunmakla birlikte, Trump’ın korumacı eğilimleri ve AB’ye yönelik geçmiş uygulamaları, bu alandaki istikrarı temkinli değerlendirmeyi gerektiriyor. Almanya’nın “sıfır gümrük” teklifleri, stratejik olarak doğru olsa da, karşı taraftan uzun vadeli taahhütler alınmadıkça kırılgan kalacaktır.

Sonuç olarak Merz, bireysel liderlik becerileri ve sembolik diplomasi hamleleriyle bu ziyareti başarılı bir temasa dönüştürmeyi başarmıştır. Ancak bu ziyaret, Almanya’nın dış politika rotasını kalıcı olarak güvenli bir zemine oturtmak için yeterli değildir. Berlin’in önünde hâlâ yanıtlanması gereken temel sorular vardır: Almanya yeniden bir askeri güç mü olacak, yoksa normatif “Zivilmacht” kimliğini koruyarak mı ilerleyecek? Ve bu tercihler, Avrupa ve dünya siyasetindeki konumunu nasıl yeniden şekillendirecek?

Yunus Mazı, Jean Monnet Bursu kapsamında Krems Üniversitesi’nde misafir araştırmacı olarak çalışmalarını sürdürmektedir.

[1] Friedrich Merz’in profili hakkında daha fazla bilgi için bkz. Türkiye Araştırmaları Vakfı’nda yayımlanan detaylı portre yazısı.