The Washington Post, 12 Şubat Çarşamba günü yayımladığı bir haberinde, ABD istihbarat topluluğunun İsrail’in İran’ın nükleer tesislerine yönelik bir saldırı planladığına dair değerlendirmelerde bulunduğunu aktarmıştır. Haberde, İran’ın nükleer programına karşı gerçekleştirilecek olası bir önleyici saldırının yıl ortasına kadar gerçekleşebileceği ifade edilmiştir. ABD istihbarat raporlarının en kapsamlısı, ocak ayı başında Genelkurmay Başkanlığı İstihbarat Direktörlüğü ve Savunma İstihbarat Teşkilatı tarafından hazırlanmış olup, bu raporda İsrail’in İran’ın mevcut stratejik kırılganlıklarını bir fırsat olarak değerlendirdiği ve özellikle Fordo ile Natanz nükleer tesislerine yönelik bir saldırı girişiminde bulunabileceği öne sürülmektedir. Hem Biden yönetimi hem de Trump yönetimi tarafından hazırlanan istihbarat raporları, böyle bir saldırının İran’ın nükleer programını yalnızca birkaç hafta veya ay geciktirebileceğini ancak bölgesel gerilimleri büyük ölçüde artırarak daha geniş çaplı bir çatışma riskini doğurabileceğini ortaya koymaktadır.
İran Cumhurbaşkanı Mesud Pezeşkiyan, 13 Şubat Perşembe günü yaptığı açıklamada, ABD basınında İsrail’in İran’ın kilit nükleer tesislerine saldırı düzenleyebileceğine dair çıkan haberler sonrası, ülkesinin böyle bir saldırıya maruz kalması durumunda nükleer tesislerini yeniden inşa edeceğini belirtmiştir. İran’ın nükleer silah üretmeye karar verdiğine dair kamuoyuna açık kesin bir kanıt bulunmamaktadır. Bununla birlikte, İsrail’in İran topraklarına ve müttefikleri Hamas ile Hizbullah’a yönelik gerçekleştirdiği saldırılar karşısında Tahran’ın konvansiyonel caydırıcılığının zayıflaması, ülkeyi nükleer caydırıcılık arayışına yönlendirebilir. Bu bağlamda, İran fiilen bir nükleer eşik ülkesi konumuna gelmektedir. Eğer İran, nükleer silah üretmeye karar verirse İsrail veya ABD tarafından nükleer tesislerine yönelik olası saldırılara rağmen, bu süreci hızlı ve gizli bir şekilde ilerletebilir. İsrail’in Ocak 2018’de ele geçirdiği İran’ın “nükleer arşivinin” bazı bölümleri, İran’ın 1999’dan 2003’e kadar faaliyet gösteren acil bir nükleer silah programının kod adı olan “Amad Planı” kapsamındaki HEU projelerine paralel olarak yürütülen silahlanma projelerini açıkça göstermektedir. Ele geçirilen İran nükleer arşivlerinin incelenmesi, 2003 yılında Amad Planı sona erdiğinde İran’ın nükleer silahlanmanın hemen her alanında –silah tasarımı, nötron başlatıcı sistemleri, patlama dalgası odaklama mekanizmaları, soğuk testler, döküm ve işleme teknikleri ile savaş başlığı ve yeniden giriş araçlarının entegrasyonu gibi kritik süreçlerde– önemli ilerleme kaydettiğini göstermektedir.
Mevcut veriler ışığında, İran’ın son yirmi yılda bu projeleri daha da geliştirdiği değerlendirilmektedir. Ayrıca, elde edilen belgeler, 2003 sonrası dönemde İran’ın nükleer silahlanma programının, farklı kurumlar tarafından daha küçük ölçekli ve gizli bir şekilde sürdürüldüğünü ortaya koymaktadır. İran’ın 2003’ten bu yana nükleer silah üretimine ne kadar yoğunluk verdiği belirsiz olsa da 2018’de nükleer anlaşmanın başarısızlığa uğramasının ardından bu çabaların hız kazandığı düşünülmektedir. Nitekim, 2015 yılında İran nükleer anlaşması imzalanmadan önce, ABD hükümeti Tahran’ın nükleer silah üretimi için gerekli teknolojilere hâkim olmadığını öne sürmüştü. Ancak Temmuz 2024’te ABD Ulusal İstihbarat Direktörlüğü tarafından yayımlanan son değerlendirme, İran’ın “eğer isterse nükleer bir aygıt üretmek için kendisini daha iyi konumlandıracak faaliyetlerde bulunduğunu” ortaya koymuştur.
İran ile İsrail arasındaki gerilimin giderek tırmanması, bölgesel güvenliği doğrudan etkileyecek ve önümüzdeki dönemde Orta Doğu siyasetine yön verecek temel dinamiklerden biri olacaktır. Bu tehlikeli sürecin kontrol altına alınamaması durumunda, bölgenin istikrarsızlaşma riski artacak ve nihayetinde ABD’nin de maliyetli bir savaşa sürüklenme ihtimali doğacaktır. Bu çerçevede, bu yazı söz konusu istihbarat raporlarını, İsrail’in stratejik hesaplamalarını, ABD’nin bu süreçteki rolünü ele alacaktır.
İsrail’in İran’a Yönelik Stratejik Yaklaşımı
İsrail, İran’ın nükleer kapasitesini kendi ulusal güvenliği açısından varoluşsal bir tehdit olarak değerlendirmektedir. Bu tehdit algısı, İsrail’in ulusal güvenlik stratejisinde önleyici saldırıları meşrulaştıran bir unsur hâline gelmiştir. İsrail, geçmişte de benzer saldırılar gerçekleştirmiş olup Irak’taki Osirak Reaktörü (1981) ve Suriye’deki el-Kibar Reaktörü (2007) örnekleri, önleyici askeri müdahalelerin uygulanabilirliği açısından önemli emsaller teşkil etmektedir. İran’ın Fordo ve Natanz tesisleri, İsrail tarafından benzer bir tehdit olarak görülmekte ve bu tesislerin askerî harekâtlarla hedef alınması düşünülmektedir. ABD ile güçlü askeri ve istihbari iş birliği, İsrail’in bu tür bir saldırıyı gerçekleştirme kapasitesini artıran bir faktördür. Ancak, ABD’nin bu süreçte nasıl bir rol oynayacağı, operasyonun kapsamı ve zamanlaması açısından belirleyici bir etken olacaktır.
ABD İstihbarat Raporlarının Değerlendirilmesi
ABD istihbarat raporları, İsrail’in olası saldırı planlarının Biden yönetiminin son dönemlerinde yoğunlaştığını ortaya koymaktadır. İstihbarat analizlerine göre, İsrail’in saldırıyı gerçekleştirmesi için İran’ın hava savunma kapasitesinin zayıflatılması gibi çeşitli askeri ön koşulların sağlandığı değerlendirilmektedir. ABD askeri analistlerine göre, İsrail’in operasyonu iki temel senaryo üzerinden şekillendirilmiştir:
i) Uzak Mesafeli Saldırı: İsrail savaş uçaklarının, İran hava sahasına girmeden balistik füzeler ve seyir füzeleri ile saldırı düzenlemesi.
ii) ii) Yakın Mesafeli Saldırı: İsrail savaş uçaklarının doğrudan İran hava sahasına girerek sığınak delici bombalar (BLU-109) ile hedefleri vurması.
ABD’nin bu süreçteki tutumu, İran’ın nükleer silah geliştirme olasılığını sınırlamakla bölgesel istikrarı korumak arasındaki dengeyi sağlama üzerine inşa edilmiştir. Trump yönetiminin “maksimum baskı” politikası ve İran’a yönelik sert ekonomik yaptırımları, Tahran’ı ekonomik ve askerî açıdan zayıflatmış olsa da doğrudan bir İsrail saldırısını destekleme konusunda net bir politika ortaya konmamıştır. İsrail’in olası saldırısı, ABD’nin Orta Doğu’daki güvenlik mimarisinde önemli değişimlere yol açabilecek bir faktördür. Dolayısıyla burada ifade etmeliyiz ki Amerikan istihbaratının, İran’a yönelik saldırı planı iddialarını yayarak Tahran yönetimi üzerinde baskı oluşturmayı ve bir nükleer anlaşmaya zorlamayı amaçlamış olması olasılığı göz ardı edilmemelidir. Nitekim, ABD’nin önceki yönetimleri de İran’ı ekonomik ve diplomatik yalıtım yoluyla daha kısıtlayıcı bir nükleer anlaşmaya razı etmeye çalışmıştır. Bu bağlamda, Donald Trump’ın birinci başkanlık döneminde uygulamaya koyduğu “maksimum baskı” politikası, İran ekonomisini ciddi ölçüde sarsmış ve özellikle petrol ihracatında önemli bir düşüşe yol açmıştır. Ancak bu strateji, Tahran’ı Washington’un öngördüğü şekilde daha katı bir nükleer anlaşmaya razı etme hedefinde başarısız olmuştur. Ayrıca 2018’de Trump yönetiminin, İran nükleer anlaşmasından tek taraflı olarak çekilmesi, Tahran’ın nükleer faaliyetlerini kademeli olarak artırmasına ve anlaşmada belirlenen limitlerin ötesinde uranyum zenginleştirmesine sebep olmuştur.
Tahran’ın Yaklaşımı
İran lideri Ayetullah Ali Hamaney, 7 Şubat’ta İran Hava Kuvvetleri subaylarına hitaben gerçekleştirdiği yıllık konuşmasında, ABD ile olası diplomatik girişimlere yönelik eleştirel bir tutum sergilemiştir. Hamaney, “gazetelerde ve sosyal medyada müzakerelere dair yapılan tartışmalara” atıfta bulunarak, ABD ile yürütülecek herhangi bir müzakerenin ülkenin sorunlarını çözmede etkili olmayacağını ileri sürmüştür. Bu söylemini “tecrübeye” dayandıran Hamaney, özellikle Trump yönetiminin 2015 İran nükleer anlaşmasından tek taraflı olarak çekilmesine atıfta bulunarak Washington’a yönelik güven eksikliğini vurgulamıştır. İran siyasi sisteminde nihai karar mercii konumunda olan Hamaney, “Böyle bir hükümetle müzakere edilmemelidir; bu tür bir adım ne akıllıca ne de onurlu olacaktır.” ifadeleriyle ABD ile diplomasiye kapalı bir tutum sergilemiştir. Hamaney’in açıklamalarının ardından, daha önce ABD ile diyalog kurulmasına açık olduklarını belirten bazı İranlı yetkililerin söylemlerinde belirgin bir değişim gözlenmiştir. Bununla birlikte, Hamaney’in bu müdahalesinin daha çok kamuoyunu ve özellikle İslam Cumhuriyeti’nin sertlik yanlısı destek tabanını yatıştırmaya yönelik olduğu öne sürülebilir. Nitekim, İran lideri 2013 yılında da benzer açıklamalarda bulunmuş ve “ABD ile müzakerelerin İran’ın sorunlarını çözmeyeceğini” savunmuştur. Ancak bu açıklamalara rağmen o dönemde İran ve ABD arasında gizli müzakereler başlamış ve nihayetinde 2015 yılında nükleer anlaşmanın imzalanmasıyla sonuçlanmıştır. Bu durum, İran siyasi sisteminde görülen ikili stratejinin bir yansıması olarak değerlendirilebilir: Hamaney’in söylemleri, iç kamuoyuna yönelik bir sertlik yanlısı duruş sergilese de devlet mekanizmalarının perde arkasında pragmatik adımlar atabileceği ihtimali göz ardı edilmemelidir.
Gazze ve Lübnan’daki ateşkes süreçleri kırılgan bir seyir izlerken İran nükleer anlaşmasını imzalayan Avrupalı taraflar, Ekim 2025 itibarıyla İran’a yönelik BMGK yaptırımlarını yeniden yürürlüğe koyma ya da bu yetkiyi kalıcı olarak kaybetme ikilemiyle karşı karşıya kalacaktır. Bu durum, İran’ın müzakere stratejisinde belirleyici bir unsur olarak öne çıkmaktadır. Tahran yönetimi, ekonomik zorluklar ve artan diplomatik baskılar karşısında bir uzlaşma yoluna mı gideceği yoksa mevcut direniş stratejisini sürdürerek nükleer kapasitesini bir pazarlık unsuru olarak mı kullanacağı konusunda kritik bir karar verme aşamasındadır. Mevcut ekonomik göstergeler, İran’ın 2015 yılında nükleer anlaşmanın imzalandığı döneme kıyasla daha kırılgan bir yapıya sahip olduğunu ortaya koymaktadır. Ayrıca, İran’ın bölgesel ittifak ağı, özellikle son bir yıl içinde önemli gerilemeler yaşamış ve stratejik manevra alanı daralmıştır. Bu durum, ABD Başkanı Donald Trump’ın İran’ın bir anlaşma yapma konusunda baskı altında olduğu ve ciddi bir endişe içinde bulunduğu yönündeki algısını pekiştirebilir. Ayrıca son dönemde İsrail’in İran saldırıları Tahran’a karşı daha yüksek riskler almanın mümkün olduğunu göstermiştir.
Öte yandan, Başkan Donald Trump’ın 4 Şubat’ta İran’a yönelik maksimum baskı kampanyasını yeniden başlatan resmî belgeyi imzalamasıyla eş zamanlı olarak, ABD’nin BM temsilciliği, Avrupa’daki üç nükleer anlaşma tarafı ülke (Almanya, Fransa ve İngiltere) ile iş birliği yaparak mekanizma tetikleme sürecinin (snpback) devreye sokulmasını ve uluslararası yaptırımların yeniden yürürlüğe girmesini sağlamak adına diplomatik girişimlerde bulunmaktadır. ABD Temsilciler Meclisi ve Senatosundaki bazı üyeler, Avrupa’daki üç nükleer anlaşma tarafı ülkenin İran’a yönelik maksimum baskı politikasını benimsemesi ve mekanizma tetikleme sürecinin devreye sokularak Tahran’a yönelik tüm yaptırımların yeniden uygulanması yönünde yasa tasarıları sunmuştur. Haberlere göre, söz konusu tasarının senatodaki öncülüğünü Cumhuriyetçi Senatör Pete Ricketts, Temsilciler Meclisindeki sunumunu ise Cumhuriyetçi Temsilci Claudia Tenney üstlenmiştir. Senatör Ricketts, 15 Şubat’ta yaptığı açıklamada, İran’a yönelik tüm yaptırımların geri getirilmesini Donald Trump yönetiminin maksimum baskı politikasının başarısı için kilit bir unsur olarak nitelendirmiş ve bu girişimin ABD’nin Avrupalı müttefiklerine güçlü bir mesaj niteliği taşıdığını ifade etmiştir. Ricketts’in sunduğu yasa tasarısı, kendisiyle birlikte 13 Cumhuriyetçi Senatör tarafından desteklenerek ABD Senatosuna sunulmuştur. Temsilciler Meclisi üyesi Claudia Tenney de benzer bir girişimi meclis gündemine taşıdığını belirterek Avrupalı müttefiklerin bu süreçte etkin rol üstlenmesi gerektiğini ve bunun için artık “harekete geçme zamanı” olduğunu vurgulamıştır. Bu çerçevede, ABD’nin Avrupalı müttefikleriyle olan koordinasyonu, İran’ın nükleer faaliyetlerini kısıtlama ve bölgesel politikalarını dengeleme sürecinde kritik bir önem taşımaktadır. Anlaşılan odur ki İran’ın nükleer programına yönelik artan endişeler, yaptırımların etkinliği konusundaki tartışmalar ve İran’ın nükleer tesislerine yönelik saldırı söylemleri önümüzdeki dönemde uluslararası diplomasinin en önemli gündem maddelerinden biri olmaya devam edecektir.
